Pausanias Project


Athene - Parthenon
Parthenon. In 450 v. Chr. stelde Perikles aan de volksvertegenwoordiging voor, om de tempels en monumenten op de akropolis opnieuw op te bouwen, die 30 jaar daarvoor door de Perzen waren verwoest. Perikles wilde Athene de culturele hoofdstad van de hele Griekse wereld maken. Zijn eerste belang was het maken van een schitterende tempel voor de beschermgodin van de stad: Athene Parthenos. Zodra de volksvertegen-woordiging het project toestond benoemde Perikles de architecten Iktinos en Kallikrates om de bouwplannen voor de tempel gereed te maken. Perikles' vriend Pheidias kreeg de algemene leiding over het project en hij moest ook het standbeeld van Athene maken, dat in de tempel kwam te staan. In 447/446 werd er begonnen. Na 10 jaar was de constructie van de tempel klaar en in 433/432 waren de decoraties ook klaar. Waarschijnlijk werkten de meeste Atheense burgers aan het project, vrijwillig of voor geld. Het Parthenon kon totstandkomen door een unieke combinatie van factoren: o.a. een bloeiende democratie, een "enthousiast" volk, een periode van overvloed na overwinningen en veel goede kunstenaars.

Het standbeeld van Athena dat in het Parthenon stond, werd in 432 v. Chr door Pheidias gemaakt. Het was een kolossaal beeld, de afmetingen weet men niet precies omdat het beeld verloren is gegaan. Het stelt de godin Athena Parthenos voor staand en gewapend. Het standbeeld was gemaakt van ivoor en goud. De helm was versierd met een sfinx op de bovenkant en met griffioenen in reliëf op de zijkanten. Op de palm van haar uitgestrekte hand hield ze een beeld van Nike en in haar andere hand hield ze een speer. Aan deze kant stond ook een schild tegen haar been, waarin een slang kronkelde; dit stelde waarschijnlijk Erichthonios voor. Op het voetstuk was de geboorte van Pandora afgebeeld, volgens sommigen de eerste vrouw. Op de borst was van ivoor het hoofd van Medusa afgebeeld. Het hier getoonde beeld is één van de beste kopieën uit de oudheid (nu in het Nationaal-Archeologisch Museum), en vormt samen met de beschrijving door Pausanias en enkele andere afbeeldingen de voornaamste bron om een idee te krijgen van het origineel. Een erg fraaie reconstructie van het Athena-beeld is te vinden in Nashville in Amerika, waar binnenin een op ware grootte gebouwde replica van het Parthenon oog een op ware grootte gemaakt beeld staat. Een andere replica bevindt zich dichter bij huis in de Heilige Land stichting (nu: Museumpark Orientalis). Voor de versiering van het schild (ook uit Pausanias), zijn andere kopieën gebruikt.





Het westelijk fronton beeldt de strijd uit tussen Poseidon en Athene om het bezit van Attica. Aan de linkerkant is de partij van Athene afgebeeld, met van rechts naar links Athene (L) zelf, Hermes (H) en Nike (G). Achter Nike zit de legendarische koning van Attica, Kekrops (B), met rechts naast hem zijn drie dochters (C, D en F) en zijn zoon (E). Aan de rechterkant staat de partij van Poseidon. Naast Poseidon (M) staan van links naar rechts Iris (N) zijn wagenrenner en Amphitrite (O), zijn boodschapper. In het midden staat een olijfboom als teken van Athene. Sommigen zeggen echter ook dat in het midden een bliksemschicht staat, afkomstig van Zeus, omdat Poseidon met een overstroming dreigde.
De sculpturen van het oostelijk fronton beelden de geboorte van de godin Athene uit. De belangrijkste personen op dit fronton zijn naast Athene: Zeus (midden), Athene (links naast Zeus) wordt uit zijn hoofd geboren en Hefaistos (H), die het hoofd van Zeus met een bijl openspleet. De overige figuren zijn andere goden zoals Dionysos (D), Artemis (G) en Aphrodite.
De Panathenaeën-processie en het grote fries: Rondom de cella loopt ook een doorlopend Ionisch fries, dat maar liefst 160 m. lang en l m. hoog was, een vinding die Iktinos later nog zou toepassen op de beroemde tempel in Bassai. Door deze vinding is het Parthenon een combinatie geworden tussen een traditionele Dorische tempel met z’n triglyphen en metopen, en een Ionische tempel, waar een doorlopend fries gewoon was. In laag reliëf werd hier de Panathenaïsche processie afgebeeld, de jaarlijkse optocht ter ere van de godin Athena die in Eleusis begon, en eindigde op de akropolis zelf. Dit zeer bekende fries is helaas onderdeel van de buit die de Engelse Lord Elgin heeft kunnen roven van de Akropolis, en is daardoor grotendeels te bezichtigen in het British Museum, en niet in Athene zelf. Onder:  een scène op de Olympus, waar de goden zitten te wachten, terwijl de nieuwe jurk voor het oude, houten Athenabeeld in de processie wordt meegenomen.  

De metopen: De tempel is ogenschijnlijk een goed voorbeeld van de Dorische bouworde met Dorische zuilen rondom en een regelmatige afwisseling van triglyphen en metopen, het z.g. Dorisch fries voor. De 92 metopen waren elk l,2 m. hoog en gemiddeld 1,25 m. breed waren. Op deze metopen zien we o.a. de strijd tussen de Lapithen (een noord-griekse volksstam) en de Kentauren met de mythische Atheense koning Theseus in de hoofdrol, aan de voorzijde van het Parthenon zien we de mythologische strijd tussen de goden en de titanen, aan de westkant de strijd tussen de Grieken en Amazonen, aan de noordkant de strijd in de Trojaanse oorlog. De hele opzet verbeeldt de strijd tussen de Grieken, orde, deugd tegen de barbaren, wanorde, onbetrouwbaarheid, symbool voor de Perzen. Er worden meestal twee figuren afgebeeld, soms meer. Deze scènes waren afgebeeld in hoogreliëf, de beelden lijken los te komen van de achtergrond.

De (sterk beschadigde) godinnen K, L, M met gereconstrueerde beschildering, gebaseerd op verfresten van 6e eeuwse sculpturen. Afbeelding uit Stad in de Oudheid, P. Conolly en H. Dodge, Keulen 1998. Het gehele fronton was oorspronkelijk beschilderd evenals de metopen en het (doorlopende) fries.

Dionysos, god van o.a. Wijn en Dronkenschap (D) en daarom beroepsmatig té dronken om het wonder van de geboorte van Athena te aanschouwen. In plaats daarvan zit  hij toe te kijken, hoe de paarden van de zonsopgang van onder de horizon opduiken: een prachtige zonsopgang! Onder: het origineel in het British Museum.

Beginnend aan de achterkant van de tempel, waar ruiters zich klaarmaken om op weg te gaan, lopen dan van achter naar voren eerst ruiters, dan strijdwagens, ouderlingen, muzikanten, offerdragers, de offerdieren, om tenslotte aan de voorkant van de tempel te eindigen met het aanbieden van de jurk zelf, waarbij eerst enkele meisjes komen, dan magistraten en de eponieme helden van de 10 stammen van Athene, de goden van de Olympus en helemaal in het midden, het aanbieden van de jurk. In deze processie, die symbool moest staan voor de eerbiedige houding van de Atheners tegenover de goden, liepen zo’n beetje alle lagen van de bevolking mee, alhowel de elite (natuurlijk) een extra grote rol speelt: alle ruiters en wagenbestuurders behoorden tot de rijke bovenlaag van de maatschappij.


Een zeer fraaie 3D reconstructie (zie boven) van de godenvergadering aan de voorkant is te zien in het British Museum (waar helaas het hele fries zich bevindt).